Wstęp
Stanisław Mateusz Stadnicki, herbu Szreniawa bez Krzyża, był postacią znaczącą w historii I Rzeczypospolitej. Urodził się prawdopodobnie w Nowym Żmigrodzie, a jego życie przypadło na okres intensywnych przemian religijnych i politycznych w Polsce. Jako działacz reformacyjny, poseł na sejmy oraz właściciel zamku w Niedźwiedziu, Stadnicki stał się jednym z głównych orędowników protestantyzmu, najpierw luteranizmu, a później kalwinizmu. Jego działalność publiczna oraz osobiste wybory religijne miały wpływ nie tylko na jego życie, ale również na losy wielu osób związanych z jego otoczeniem.
Początki życia i działalność polityczna
Stanisław Mateusz Stadnicki był synem Stanisława Stadnickiego, kasztelana sanockiego. W 1548 roku, jako młody szlachcic, wystąpił jako zdecydowany przeciwnik planowanego małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Jego pragnienie włączenia Prus i Litwy do Korony Polski wskazuje na jego ambicje polityczne oraz zaangażowanie w sprawy państwowe. W 1550 roku po raz pierwszy został obrany posłem na sejm piotrkowski z sejmiku proszowickiego, jednak nie zaznaczył swojej obecności na tym ważnym wydarzeniu politycznym.
Propagowanie reformacji
W okresie swojej działalności publicznej Stanisław Mateusz Stadnicki skoncentrował się na propagowaniu idei protestanckich. Odrzucał posty oraz występował przeciwko duchowieństwu katolickiemu. Jego opieka nad duchownymi, którzy porzucili Kościół katolicki, była wyrazem jego zaangażowania w nową religię. W październiku 1550 roku uczestniczył w synodzie protestanckim w Pińczowie, co tylko potwierdzało jego przynależność do reformacyjnego ruchu.
Konflikty z Kościołem katolickim
Stadnickiemu zarzucono propagowanie herezji oraz zmuszanie rodziny i poddanych do przyjmowania komunii pod dwiema postaciami. Jego decyzje dotyczące liturgii oraz zwyczajów w Dubiecku spotkały się z ostrą reakcją ze strony Kościoła. Biskup Jan Dziaduski obłożył go ekskomuniką oraz skazał na utratę czci i dóbr. Wyrok ten został ogłoszony 19 grudnia 1551 roku i miał poważne konsekwencje dla działalności Stadnickiego.
Odpowiedź na ekskomunikę
Mimo obłożenia ekskomuniką, Stanisław Mateusz Stadnicki nie zamierzał podporządkować się decyzjom biskupa. Na sejmiku proszowickim został obrany marszałkiem i zdecydowanie wystąpił przeciwko jurysdykcji biskupiej. Powołał się na szlacheckie przywileje, które mówiły o tym, że nikt ze stanu rycerskiego nie może być skazany bez wyroku sądu sejmowego. Dzięki temu udało mu się osiągnąć roczne zawieszenie jurysdykcji biskupiej podczas sejmu piotrkowskiego w 1552 roku.
Zaangażowanie edukacyjne i dalsze losy
Oprócz działalności politycznej Stanisław Mateusz Stadnicki był również aktywny w sferze edukacyjnej. Założył szkołę dla młodzieży szlacheckiej w Dubiecku, co świadczy o jego przekonaniu o potrzebie kształcenia młodego pokolenia w duchu reformacyjnym. W 1558 roku porzucił luteranizm na rzecz kalwinizmu, co wiązało się z chrztem (po raz drugim) jego synów w nowym wyznaniu.
Udział w sejmach
Jako poseł województwa krakowskiego brał udział w sejmie piotrkowskim w latach 1558–1559. W grudniu 1558 roku wystąpił z prośbą do króla o wydanie dekretów odbierających nieprawnie trzymane królewszczyzny. Choć nie piastował żadnych urzędów, często angażował się w sprawy ziemskie jako plenipotent w różnych aktach prawnych.
Życie osobiste i dziedzictwo
Stanisław Mateusz Stadnicki był dwukrotnie żonaty; pierwszą żoną była Katarzyna z Pileckich, a drugą Barbarą ze Zborowskich. Jego potomstwo obejmowało Stanisława „Diabła”, Marcina – kasztelana sanockiego, Jana, Samuela, Andrzeja, Piotra oraz Mikołaja, który zginął tragicznie w Rzymie w 1580 roku. Dzieci Stadnickiego kontynuowały dziedzictwo ojca zarówno w sferze społecznej, jak i religijnej.
Zakończenie
Stanisław Mateusz Stadnicki to postać złożona i wieloaspektowa – reprezentująca zarówno idee reformacyjne, jak i ambitne dążenia polityczne. Jego działania miały wpływ nie tylko na lokalne życie społeczne Dubiecka, ale również na szerszy kontekst polityczny I Rzeczypospolitej. Choć jego życie zakończyło się prawdopodobnie między styczniem a marcem 1563 roku, to jednak jego dziedzictwo pozostaje żywe zarówno w pamięci historyków jak i potomków jego rodu.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).